Fietsen…Jong geleerd, oud gedaan?

‘Fietsles? Ja, dat lijkt me wel wat voor mijn kleinkinderen!’. Dit zei een van de deelnemers (man, 70 jaar) tijdens een interview voor mijn project ‘ouderen veilig op de fiets’. Hij vervolgde: ‘ik fiets al mijn hele leven, ik weet precies wat wel en niet kan.’ En hij deed er nog schepje bovenop: ‘als ik zo ver ben dat ik fietsles nodig heb, nou dan stap ik af hoor’.

In Nederland wordt fietsen ons met de paplepel ingegoten, het is een dagelijkse gewoonte. Als fietsers zijn wij de ‘King of the road’. Desalniettemin stijgt het aantal fietsongevallen onder ouderen. Een mogelijke verklaring voor deze stijging is onze ‘optimistische bias’, een vertekend positief beeld van wat we allemaal kunnen. Daardoor onderschatten we de kans op het krijgen van een fietsongeval.

Ongemerkt worden we een jaartje ouder. Dit ouder worden zou je kunnen vergelijken met ‘vals plat’. Het lijkt alsof er niks verandert, maar langzamerhand wordt het steeds zwaarder. Ouder worden is net zo’n proces, het sluipt er in. En omdat het zo langzaam gaat, merk je het soms pas als het te laat is. Dan lig je ‘ineens’ met je fiets op de grond, omdat je reactievermogen ongemerkt achteruit is gegaan. Zit je dan op een elektrische fiets, dan komt het extra hard aan. Zo’n harde confrontatie met de werkelijkheid willen we liever vermijden.

anita-blogDus de vraag is; wat kunnen we hieraan doen? Op dit moment wordt er veelal gekeken naar goede weginrichting en fietsaanpassingen (bijvoorbeeld de driewieler). Denk aan de alom geroemde fietsrotondes of het vergevingsgezinde fietspad. Allemaal erop gericht om het de fietser zo makkelijk en veilig mogelijk te maken. Hoewel deze projecten veelbelovend lijken, ligt er ook een gevaar op de loer. Namelijk dat wij een ‘illusie van veiligheid’ krijgen en daardoor meer risico’s nemen. Onveilig gedrag dus. Blijkbaar kan een ‘veilig ingerichte omgeving’ onveilig gedrag uitlokken. Hoe zit dat?

Een mogelijke verklaring is een gebrek aan verantwoordelijkheidsgevoel. Doordat de veilige omgeving voor ons wordt ‘geregeld’ voelen we ons zelf minder verantwoordelijk om ons veilig te gedragen. Dit principe wordt in literatuur omschreven als de risico-homeostase theorie (Wilde, 1982). Deze stelt dat als je de omgeving als erg veilig ervaart, het lijkt alsof deze situatie meer riskant gedrag toelaat. Het shared space concept speelt hierop in door de weg in te richten met zo min mogelijk verkeerslichten en borden. De eerste resultaten na herinrichting van een aantal kruispunten in de gemeente Haren zijn veelbelovend. Het bleek dat er minder fietsongevallen plaatsvonden als er geen stoplichten stonden op het kruispunt. De fietsers die daar passeerden werden aangemoedigd om zelf alert te zijn en te kijken of het echt veilig is om over te steken.

Wat leert ons dat? Hoewel een veilige weginrichting en veilige fiets belangrijk zijn, is het gedrag van de fietser een belangrijke factor die de veiligheid kan maken of breken (letterlijk helaas). Zoals de quotes aan het begin van deze blog al aangeven, als men zelf het probleem niet ziet waarom zou je dan je fietsgedrag veranderen? We gaan met dit project de uitdaging aan om ouderen dit veilige gedrag te ontlokken.

Lees hier de biografie van Anita van Essen en haar eerdere blogs. Via deze pagina is alle informatie rondom het project ‘Ouderen Veilig op de Fiets’ te lezen, dat PubLab uitvoert samen met U Create en Ideate.