Het mysterie van de nudge op het fietspad

Een mysterieuze nudge 

Leestijd: +/- 4 minuten.

Als medewerkers van het PubLab hebben we een appgroep, zodat we elkaar ook buiten werktijd kunnen lastig vallen met gedragswetenschap, discoursanalyse en minder serieuze zaken. Een favoriete bezigheid is het spotten van nudges. Zo spotte ik op 15 mei dit exemplaar op mijn fietsroute van de Uithof-campus naar het centrum. Opeens was hij er, uit het niets.

Waarom deze nudge?
De reden voor de nudge laat zich raden. Utrecht is een fietsstad, maar de fietspaden zijn erg druk: zo vindt een kwart van de Utrechters de fietspaden te druk. De hoofdroute van het station naar de Uithof gaat onder meer langs het beroemde Rietveld Schröderhuis en het prachtige negentiende-eeuwse Wilhelminapark; maar deze route deel je met veel andere, soms roekeloze fietsers.


De twee fietsroutes. De centrale route voert door het Wilhelminapark en langs het Rietveld Schröderhuis. De noordelijke route gaat via het bedrijvenpark Rijnsweerd. Kaart via Google.


Ochtenddrukte op de centrale route

De route door het Wilheminapark ligt het meest voor de hand en lijkt op de kaart het snelst, maar voor het systeem als geheel is het wenselijk dat ten minste een deel van de fietsers de noordelijke route kiest. Volgens de nudge zou het individu sneller af zijn als hij via de rustigere noordelijke route gaat. Het lijkt lastig te geloven.

Hoe zit het?
Als we Google Maps mogen geloven (die ook de drukte meeneemt in de berekening), ligt het er aan wat je als ‘centrum’ beschouwt. Wie naar het station of Neude moet (het meest centrale plein in Utrecht), is twee minuten sneller af via het Wilhelminapark. Als je noordelijker uit wil komen, is het andersom. Er lijkt in ieder geval geen groot verschil te bestaan qua reistijd.

Het is overigens geen uitgemaakte zaak, dat iedereen voor de ‘egoïstische’ route kiest. In een literatuuroverzicht over routekeuze concluderen Van Essen, Van Berkum en Chorus (2016):

‘Depending on their level of selfishness, some individuals might actually choose these social route alternatives or can be motivated to do so. In this, some external steering by a central authority is required, as they cannot identify socially desired route alternatives themselves.’

Het mysterie verdiept zich
Twee weken later was de nudge plotseling verdwenen. In plaats daarvan was er een nieuwe afbeelding:

de tweede nudge

Wat was er gebeurd? Had er iemand kritiek geuit op de afstandmetingen? Waren wij fietsforenzen allemaal proefkonijnen in een wetenschappelijk experiment? En waarom ‘rijk’ en ‘gezond’?

Het mysterie ontrafeld
Via Twitter traceerde ik de bedenker van de nudges: Kirsten van Merwijk, afstuderend student van de master gedragsverandering aan de Radboud Universiteit. Van Merwijk voert een stageonderzoek uit bij XTNT (een adviesbureau op het gebied van verkeer en vervoer), in opdracht van de Provincie Utrecht. ‘De centrale route is erg druk. Daarnaast gaat de fietsersstroom in 2019 kruisen met de nieuwe Uithof-tramlijn. Vandaar dat we onderzoeken hoe en of fietsers te sturen zijn.’

‘De route is niet per definitie de snelste route, maar zeker niet echt langzamer, vooral als je naar het noordelijk deel van het centrum moet. Uit mijn vooronderzoek bleek dat de routeduur belangrijk was voor fietsers. Ik kon en wilde niet zeggen dat de noordelijke route korter was. Vandaar: “Fiets jij de snelste route?”.’

Ik kijk nog eens naar de tekst op mijn foto en inderdaad: er wordt nergens gezegd dat de noordelijke route korter is, al is de suggestie er wel. Hoe kijkt Van Merwijk hier tegenaan? ‘Ik wilde bewust niet iets neerzetten dat niet klopte. Ik heb bewust gekozen voor iets dat in het midden ligt.’

En de tweede nudge? Daarbij heeft Van Merwijk gebruik gemaakt van cognitieve dissonantie, een onplezierige spanning bij tegenstrijdige opvattingen. De populaire keuze ‘gezond’ werd gekoppeld aan de minder populaire route. ‘Uit mijn vooronderzoek bleek dat “gezond” vaker werd gekozen dan “rijk”. Dit dilemma werd ook belangrijk gevonden. Belangrijkheid is een voorspeller van cognitieve dissonantie’.

De fietsbewegingen worden gemeten met tellussen onder de fietspaden. Op het moment van schrijven moet Van Merwijk de data nog ontvangen; daarmee gaat ze onderzoeken wat de effecten tijdens en na de interventie zijn. Als haar onderzoek is afgerond, zal ik deze blog aanvullen.

Deze blog is geschreven door Jonas Moons, docent bij de opleiding Communicatie en bij het PubLab betrokken als methodoloog. 

Meer lezen van Jonas?