Ontwerpers zijn net mensen

Illustratie: Gérard DuBois, leestijd +/-5 minuten

Voordat je deze blog gaat lezen heb ik een vraag voor je, die je misschien wat vreemd zal overkomen. Wat weet jij van een deurklink? Als jij jezelf in een schaal van 1 tot 7 zou moeten inschalen over deze kennis. Hoe hoog scoor je dan? Denk er even goed over na en schaal jezelf in. Ik kom er zo op terug.

Vanuit ons lectoraat (PubLab) houden wij ons onder andere bezig met het vertalen van inzichten uit de gedragswetenschappen naar de dagelijkse ontwerp- en communicatiepraktijk. Doel is om het ontwerpers en communicatieprofessionals zo eenvoudig mogelijk te maken, om wetenschappelijk onderbouwd tot oplossingen te komen voor een bepaalde doelgroep. De inzichten uit de gedragswetenschappen zijn uiteindelijke dus vooral bedoeld om de doelgroep te begrijpen.

Zoals je zult begrijpen, komen er binnen onze onderzoeksgroep altijd weer nieuwe inzichten uit de gedragswetenschappen langs. Eén van die inzichten is illusion of explanatory depth, zoals beschreven door Sloman & Fernbach (2017): twee Amerikaanse gedragswetenschappers.

Voordat ik kort ga uitleggen wat het effect van illusion of explanatory depth inhoudt, wil ik je vragen om jezelf te dwingen eens voor jezelf -stap voor stap en zo exact mogelijk- uit te leggen hoe een deurklink in een deur werkt. Als je nu nog eens naar je eerder ingevulde schaal kijkt, is er dan iets veranderd? Denk je nu meer of minder te weten van de precieze werking?

Mensen denken meer te weten dan dat werkelijk het geval is. Deze neiging wordt illusion of explanatory depth genoemd. In een onderzoek op Yale werd aan studenten gevraagd om aan te geven in hoeverre ze wisten hoe alledaagse voorwerpen werken: een toilet, een aansteker, een cilinderslot. Daarna werd ze gevraagd om de werking van dat voorwerp in detail te beschrijven en nog een keer aan te geven wat ze wisten. Juist, net zoals ik jou dat zojuist vroeg. Door het onderzoek werd de eigen onwetendheid bij de meesten onthuld en de inzichten over de eigen kennis werden snel bijgesteld.      

Het is aanlokkelijk om het effect van illusion of explanatory depth uit te leggen als een menselijk gebrek (namelijk het gebrek aan zelfinzicht). Maar Sloman & Fernbach (2017) geven een ander beeld. Illusion of explanatory depth is één van de effecten die de homo sapiens juist zo succesvol hebben gemaakt. Een belangrijke voorwaarde voor onze succesvolle evolutie is samenwerking. De mensheid is ten opzichte van andere levende wezens extreem goed in samenwerken. Samenwerken maakt het echter onnodig om over alles alles wat te weten. Sterker nog: alles weten kan samenwerking in de weg zitten. Basale kennis is voldoende. Taak- en kennisverdeling is veel effectiever als je samen wilt werken.  

Goed, mensen zijn dus geneigd om hun eigen kennis van specifieke zaken (dit geldt niet alleen voor voorwerpen, maar ook voor zaken als politiek en bestuur!) hoger in te schatten dan dat dat werkelijk is. Het lijkt raadzaam om, net als andere sociaal psychologische effecten, dit effect mee te nemen als je interventies gaat ontwikkelen voor een complex vraagstuk.

Zo ook bij een project voor Schiphol waarbij ons lectoraat betrokken was. In dit project ging een interdisciplinair team van studenten aan de slag met de vraag hoe een bepaalde service ervoor kan zorgen dat mensen bagage- en bagagebandvrij kunnen reizen. We werkten in dit project samen met de Hogeschool van Amsterdam en TU Delft. Vanuit onderzoek weten we dat het veel tijd zou schelen als bagage los van passagiers wordt vervoerd. Maar we weten ook dat dat de consequentie heeft dat passagiers hun bagage ‘los moeten laten’. Kortom: voor een succesvolle service moest het gedrag van deze passagiers veranderd worden.

 Ons doel vanuit het lectoraat was om de studenten gedragswetenschappelijke kennis mee te geven, zodat zij deze kennis kunnen toepassen tijdens het project: inzicht krijgen in het gedrag van de doelgroep en het komen tot goed onderbouwde interventies. Er werden door ons workshops gegeven en kennissessies gehouden. De studenten ervoeren de kennis over gedrag als zeer waardevol en gaven meerdere keren aan deze kennis zeker te willen en kunnen gebruiken tijdens het project. Toch werd de kennis, in tegenstelling tot veel andere projecten, deze keer uiteindelijk maar nauwelijks toegepast. Hoe was dat nu mogelijk?

Enige tijd heb ik zitten broeden op deze vraag. En het antwoord zou best eens kunnen zitten in een gedragspsychologisch effect. Ik heb het vermoeden (ik kan het nog niet geheel hard maken) dat illusion of explanatory depth hier een rol heeft gespeeld. Maar niet, zoals verwacht, bij de doelgroep (reizigers die via Schiphol reizen), maar bij het interdisciplinaire ontwerpteam zelf. De teamgenoten moesten -als team en onder tijdsdruk- al samenwerkend met oplossingen komen voor een probleem. Voor deze opdracht hielp het hen (voor hun eigen gevoel, althans) blijkbaar niet om meer te weten over gedrag. Het hielp hen ook niet om echt de diepte in te gaan. Die kennis was immers al aanwezig bij mij, als onderzoeker.

Wat leert dit ons (mij)?

  1. Een effect ervaren is (pas echt) begrijpen
  2. Om kennis uit een nieuwe discipline (gedrag) binnen een multidisciplinair team te krijgen, is het belangrijk dat iemand binnen dat team verantwoordelijk is voor deze kennis vanuit zijn rol. Nieuwe kennis wordt niet zomaar opgepakt. Het inzicht van illusion of explanatory depth zou hier best eens een grote rol in kunnen spelen.
  3. Maar de belangrijkste les is: voor het slagen van een project is niet alleen inzicht in het gedrag van de doelgroep belangrijk, maar de ook het gedrag van de ontwerpers zelf: ontwerpers zijn net mensen.

En hoe zat het nou met die deurklink? Een deurklink werkt met een veermechanisme. De veer zorgt ervoor dat de klink weer netjes op zijn oude, horizontale positie terugkomt nadat jij hem hebt gebruikt. Deze veer is normaal gesproken diep in de deur weggewerkt (wat verklaart dat maar weinig mensen daar iets van weten), maar ik maakte hem in dit ontwerp juist zichtbaar in de deurklink zelf: de illusion of explanatory depth doorbroken!

Deze blog is geschreven door Dirk Ploos van Amstel, docent-onderzoeker bij het PubLab

Wil je meer lezen over onze eerdere samenwerking met Schiphol?